Qədim türk qadınının 1100 il sonra bərpa edilən siması: Pavlodar kurqanı hansı sirləri açır?

 

Qazaxıstanın Pavlodar vilayətindəki qədim kurqandan aşkar edilmiş qadın qalıqları əsasında aparılan antropoloji rekonstruksiya bölgənin erkən türk dövrünə aid tarixinə yeni baxış imkanı yaradıb. Təxminən 1100 il əvvəl yaşamış bu qadının üz cizgilərinin bərpası təkcə elmi maraq doğurmur, həm də Avrasiya bozqırlarında formalaşmış qədim türk mədəniyyətinin nə qədər zəngin və mürəkkəb olduğunu bir daha xatırladır.
Antropologiya, arxeologiya və dəfn ayini: bozqır qadınının portreti

Arxeologiya keçmişi yalnız quru faktlar və tarixi tarixlər vasitəsilə öyrənmir. Bəzən bir kəllə sümüyü, qəbirdən tapılan əşyalar və dəfn mərasiminin xüsusiyyətləri əsrlər əvvəl yaşamış insanın həyatına işıq salır.

Belə rekonstruksiyalar nəticəsində qarşımızda artıq sadəcə qədim kurqan, sümük qalıqları və muzey eksponatı dayanmır. Bir vaxtlar bozqırda yaşamış, öz dövrünün geyimini geyinmiş, müəyyən mədəni mühitə mənsub olmuş və xüsusi ayinlə dəfn edilmiş konkret bir insanın siması canlanır.

Bu cür tədqiqatların əhəmiyyəti də məhz bundadır. Onlar elmi araşdırmaları əvəz etmir, tarixi gözəl təsvirlərlə məhdudlaşdırmır. Əksinə, keçmişə insan amilini qaytarır, qədim tarixi mücərrəd sxemlərdən çıxararaq daha anlaşılan və canlı edir.

Böyük türk birliklərinin formalaşdığı dövr

Söhbət eramızın birinci minilliyinin ikinci yarısından və erkən orta əsrlərdən gedir. Həmin dövrdə Avrasiya məkanında böyük türk köçəri birlikləri və siyasi konfederasiyaları formalaşırdı.

Bozqır artıq dünyanın ucqarı deyil, geniş coğrafiyada siyasi, hərbi və mədəni proseslərə istiqamət verən mühüm məkan idi.

Türk tayfaları Zabaykalyedən və Cənubi Sibirdən Altaya, Tyan-Şana, Qazaxıstan ərazilərinə və Qərbi Avrasiya bozqırlarına qədər geniş ərazilərdə yayılmışdılar. Bu məkanlarda yalnız insanların və hərbi qüvvələrin hərəkəti deyil, həm də adət-ənənələrin, dini təsəvvürlərin, idarəçilik formalarının və gündəlik məişət təcrübələrinin qarşılıqlı mübadiləsi baş verirdi.

Qazaxıstan ərazisində yaşayan qədim türklər

Bu tarixi kontekstdə Qərbi Türk Xaqanlığı xüsusi yer tutur. Onun siyasi və mədəni təsir dairəsinə indiki Qazaxıstan əraziləri ilə bağlı müxtəlif türk tayfa birlikləri daxil idi.

Məhz buna görə də Qazaxıstan ərazisində aşkar edilən hər bir belə arxeoloji tapıntı erkən orta əsr bozqır tarixinin daha dolğun öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Tarixi mənbələrdə İrtış və Tobol hövzələrində kimaklar, Mərkəzi Qazaxıstanda kengereslər, Ural istiqamətində qıpçaqlar, Jetisu və Tyan-Şan bölgələrində isə qarluqlar xatırlanır.

Bunlar sadəcə qədim tayfa adları deyil. Onlar geniş bozqır coğrafiyasının siyasi, etnik və mədəni xəritəsini formalaşdıran birliklər idi. Arxeoloji tapıntılar isə həmin xəritənin ayrı-ayrı hissələrini daha dəqiq bərpa etməyə imkan verir.
Qədim türklər ölülərini necə dəfn edirdilər?

Türk tayfalarının geniş məskunlaşma ərazilərində aşkar edilən dəfn abidələri arasında müəyyən oxşarlıqlar müşahidə olunur. Ayrı-ayrı bölgələrdə fərqli xüsusiyyətlər olsa da, ümumi dəfn ənənələrinin bir çox cəhəti ortaq idi.

Türk kurqanları, əsasən, kiçik torpaq və ya daş təpəciklərdən ibarət olurdu. Dəfnlər torpaq çuxurlarında, bəzən yan kameralarda və ya taxta konstruksiyalarda həyata keçirilirdi.

Mərhum adətən arxası üstə uzadılır, başı isə bəzi dəfnlərdə qərbə və ya şimal-şərqə istiqamətləndirilirdi. Bu xüsusiyyətlər arxeoloqlara müxtəlif bölgələrdəki dəfn abidələrini müqayisə etmək və onların ortaq ritual ənənələrini müəyyənləşdirmək imkanı verir.

Qəbirdəki əşyalar qədim insanın həyatı haqqında nə danışır?

Arxeoloji qazıntılar zamanı qəbirdən tapılan əşyalar ilk baxışda göründüyündən daha çox məlumat verir. Onlar yalnız dəfn mərasiminin xüsusiyyətlərini deyil, həm də mərhumun gündəlik həyatı, sosial mövqeyi, məişəti və mədəni mühiti barədə təsəvvür yaradır.

Belə qəbirlərdə at qoşqularının hissələri, taxta və saxsı qablar, ev heyvanlarının sümükləri, dəmir bıçaqlar və müxtəlif məişət əşyaları aşkar edilir.

Kişi qəbirlərində ox ucluqlarına, qadın qəbirlərində isə qayçı, biz, bəzək əşyaları və güzgülərə daha çox rast gəlindiyi bildirilir. Bu əşyalar qədim insanların məşğuliyyətləri, gündəlik ehtiyacları və dəfn ənənələri haqqında mühüm məlumat mənbəyidir.

Antropoloji araşdırmalar qədim türklərin görünüşü haqqında nə deyir?

Erkən türk əhalisinin antropoloji tədqiqatları arxeoloji araşdırmalar qədər maraqlı nəticələr ortaya qoyur. Bu tədqiqatlar göstərir ki, qədim türk dünyası xarici görünüş baxımından vahid və eynicinsli deyildi.

Geniş ərazilərdə yaşayan əhali müxtəlif antropoloji xüsusiyyətlərə malik idi. Tədqiqatçıların müşahidələrinə görə, Zabaykalyedə yaşayan bəzi şərq türk qruplarında monqoloid əlamətlər daha qabarıq nəzərə çarpırdı.

Cənubi Sibir, Orta Asiya və Qərbi Avrasiya bozqırlarının əhalisində isə avropoid və monqoloid antropoloji xüsusiyyətlərin müxtəlif nisbətlərdə birləşməsinə rast gəlinirdi.

Bu mənzərəni sadə şəkildə, guya qərbə doğru getdikcə insanların görünüşünün müəyyən istiqamətdə dəyişməsi kimi izah etmək düzgün olmazdı. Çünki qədim bozqır dünyası müxtəlif tayfaların, mədəniyyətlərin və əhali qruplarının daim təmasda olduğu mürəkkəb bir məkan idi.
Şərqi Qazaxıstanın kimakları haqqında hansı məlumatlar var?

Antropoloq Valeri Ginzburqun Şərqi Qazaxıstan kimakları ilə bağlı araşdırmaları da xüsusi maraq doğurur.

Onun müşahidələrinə əsasən, bu qrupa aid kəllə nümunələri arasında enli və qısa formalı (brakikran) kəllələrə, nisbətən az çıxıntılı üz quruluşuna və müxtəlif antropoloji əlamətlərin birləşməsinə rast gəlinirdi.

Tədqiqatçıların təsvirlərində qadın kəllələrinin daha uzunsov olması və üz nahiyəsinin nisbətən az irəli çıxması kimi xüsusiyyətlər də qeyd edilir.

Bununla belə, həmin əhali qrupunu vahid və dəyişməz antropoloji tip kimi təqdim etmək doğru deyil. Bu xüsusiyyətlər qədim bozqır əhalisinin müxtəlif etnik və antropoloji qruplarla təmasda formalaşan mürəkkəb mənzərəsini əks etdirir.
1100 il sonra bərpa edilən simanın əhəmiyyəti

Belə rekonstruksiyalarda əsas məsələ yalnız qədim insanın üz cizgilərini yenidən canlandırmaq deyil. Daha vacibi, arxeoloji və antropoloji məlumatlar əsasında keçmişin insani tərəfini üzə çıxarmaqdır.

Pavlodar İrtışboyundakı qədim kurqandan tapılmış qadının simasının bərpası erkən türk dövrünü yalnız köçəri tayfalar, müharibələr və siyasi birliklər tarixindən ibarət olmadığını göstərir. Həmin dövrdə də insanlar yaşayır, işləyir, ailə qurur, öz mədəni ənənələrini qoruyur və müəyyən dəfn ayinlərinə əməl edirdilər.
Bu gün həmin qadının simasına baxarkən, əslində, 1100 il əvvəlki bozqır həyatının bir parçası ilə üz-üzə gəlirik. Tarixi daha dərindən anlamaq da məhz belə başlayır: pafoslu mülahizələrdən deyil, arxeoloji tapıntılara, insan qalıqlarına, əşyalara və onların tarixi kontekstinə diqqətlə yanaşmaqdan.
Hazırladı: Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az

---

---